علت افزایش قیمت مواد اولیه پلاستیک در ایران چیست؟ افزایش قیمتهای مواد اولیه پلاستیک بهخصوص پلیاتیلن (PE) و پلیپروپیلن (PP) در ایران همیشه یکی از چالش بزرگی است که تأمینکنندگان، تولیدکنندگان بستهبندی و مصرفکنندگان حرفهای داخلی با آن مواجه میشوند. اغلب افراد فکر میکنند که پیوند دادن قیمت این اقلام به نرخ نفت است که باعث نوسانات قیمتی بالا و همیشگی مواد اولیه پلاستیکی در بازار میشود؛ اما واقعیت فراتر از این بوده و عوامل پیچیدهتر و چندوجهیتر را در بر میگیرد.
افزایش قیمت پلیمرها یک پدیده تکبعدی نیست که فقط تابع قیمت نفت باشد. این موضوع نتیجه یک طوفان کامل و متشکل از عوامل مختلف و پیچیده بین هزینه خوراکهای جایگزین، مازاد یا کمبود ظرفیتهای منطقهای، موانع لجستیکی، سیاستهای پولی و چرخههای طبیعی تقاضا را شامل میشود. برای مثال در شرایطی که نفت برنت، سقوطی مقطعی داشت، قیمت PP در برخی بازارهای کلیدی همچنان روندی صعودی خود را میرفت.
در ادامه این مقاله از نخل پلاست با کنار زدن پرده از علل اصلی افزایش قیمت مواد اولیه پلاستیک که باعث جهشهای ناگهانی یا پایدار در قیمت پلیمرها شدهاند، یک چارچوب روشن و کاربردی برای تصمیمگیری آگاهانه به خریدارانی ارائه میدهیم که بقای کسبوکارشان به درک صحیح از پویاییهای بازار جهانی پلیمرها وابسته است.
قیمت نفت خام همیشه بهعنوان دماسنج بازار جهانی کالاها در نظر گرفت میشود. محصولات پتروشیمی مثل کیسه فریزر ضخیم عمده نیز از این قاعده مستثنی نیستند؛ زیرا نفت خام از طریق فرایند پالایش و تبدیل به نفتا، خوراک اصلی تولید در بخش عظیمی از الفینها (اتیلن و پروپیلن) در آسیا و اروپا را تأمین میکند حتی با وجود این که این وابستگی دیگر یک رابطه مستقیم و خطی نیست هم نمیتوان نقش نفت در تعیین قیمت خوراکها را نادیده گرفت.
نفت خام برنت همان شاخص جهانی است که در تعیین قیمت نفتا در بازارهای آسیا و اروپا نقشی اساسی دارد؛ اما وضعیت در آمریکای شمالی کاملاً متفاوت است. تولیدکنندگان پلیمر در ایالات متحده، بیشتر به اتان و پروپان متکی هستند که از گاز طبیعی شیل استخراج میشوند. قیمتگذاری این خوراکهای گازی، وابستگی کمتری نسبت به نوسانات ژئوپلیتیکی نفت دارد و بیشتر از قیمت گاز محلی و زیرساختهای صادراتی LNG تأثیر میپذیرد این دوگانگی در مدل خوراک، اولین نقطه گسست بین قیمت نفت و قیمت نهایی پلیمر است.
در اوایل سال 2025 و به دلیل تصمیمات اخیر اوپکپلاس برای مدیریت عرضه و نگرانیها در مورد بهبود شکننده تقاضای جهانی، قیمت برنت افت کرد و به حدود 65 دلار در هر بشکه رسید. بر اساس تحلیلهای مرجع بینالمللی مانند گزارشهای ماهانه آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، انتظار میرفت که این کاهش قیمت نفت، بلافاصله منجر به کاهش هزینه تولید پلیمر شود؛ اما به طور شگفتانگیز این اتفاق رخ نداد!
دلیل عدم کاهش قیمت پلیمرها با کاهش قیمت نفت برنت، تفاوت فاحش در حاشیه تقطیر (Crack Spread) و بهخصوص اختلاف قیمت بین نفت خام و نفتا بود. درصورتی که میزان تقاضا برای سایر محصولات نفتی مانند سوخت جت یا بنزین در پالایشگاه بالا باشد، تقاضا برای نفتا حتی در صورت کاهش قیمت نفت به قوت خودش پابرجا است و این موضوع باعث میشود تا هزینه تأمین نفتا بالا بماند و حاشیه سود تولیدکنندگان الفین که از این خوراک استفاده میکنند، تحت فشاری مضاعف قرار بگیرد. این فشار قیمتی در نهایت منجر به افزایش قیمت پلیمر خواهد شد.
در فرایند تولید پلیمر، هزینه خوراک اولیه، مهمترین متغیر تعیینکننده قیمت نهایی مواد اولیه پلاستیک است. برای همین درک این پویاییها و تفاوتهای منطقهای بین نفتا و اتان بسیار مهم است. درحالیکه تولیدکنندگان آسیایی با اتکا بر نفتا و فشار تقاضای چین با حاشیههای سود ضعیف کرکینگ مواجه هستند، تولیدکنندگان آمریکای شمالی با تکیه بر اتان ارزان از یک مزیت هزینهای غیرقابل رقابت بهرهمند میشوند که باعث به وجود آمدن یک شکاف ساختاری رقابتی بزرگ شده و بازار را دگرگون کرده است و قیمتهای مرجع منطقهای را تعیین میکند.
قیمت نفتا در بازار آسیا که بیش از نیمی از ظرفیت تولید پلیمرهای جهان را در خود جای داده است تا حد زیادی متأثر از تقاضای مجتمعهای پتروشیمی جدید چین است بهطوریکه حتی با وجود بهرهبرداری از پروژههای عظیم پتروشیمی در چین در سال 2025 نیز رقابت برای تأمین نفتا بالا ماند.
این موضوع در کنار عرضه نسبتاً محدود از خاورمیانه و اروپا، باعث شد تا روند نفتای آسیا با وجود رکود نسبی در بازار نفت، همچنان سیر صعودی خود دنبال کند. حاشیههای سود کرکینگ برای تبدیل نفتا به اتیلن و پروپیلن در این منطقه بسیار ضعیف شده و تولیدکنندگان برای بقا، چارهای جز افزایش قیمت فروش پلیمرهای خود ندارند. این وضعیت تأیید میکند که علاوه نه قیمت نفت خام؛ بلکه هزینه واقعی خوراک و حاشیه سود تولید الفین، تعیینکننده قیمت پلیمرها است.
تفاوت در نوع خوراک، ساختار رقابتی بازار جهانی را متحول کرده است. مجتمعهای پتروشیمی آمریکای شمالی با اتکا به اتان ارزانقیمت از مزیت هزینهای بالایی برخوردار هستند که این امکان را برای آنها فراهم کرده تا پلیمرهای خود را با قیمتهای رقابتیتری به بازارهای جهانی بهخصوص بازارهای اروپا و آمریکای جنوبی صادر کنند.
این در حالی است که تولیدکنندگان آسیایی و اروپایی که بر پایه نفتا فعالیت میکنند در برابر شوکهای قیمتی نفتا آسیبپذیرتر هستند. به همین دلیل در مقاطعی که قیمت پلیمرهای آمریکایی ثابت مانده یا کاهش مییابد، قیمت همان پلیمر در آسیا یا اروپا به دلیل جهش قیمت نفتا، افزایش خواهد یافت. این تفاوتها تعیینکننده قیمت مرجع منطقهای هستند و خریداران باید بر اساس منطقه جغرافیایی تأمینکننده خود، این عوامل را در نظر بگیرند.
پس از هزینه خوراک، ظرفیت تولید جهانی و میزان بهرهبرداری از آن، دومین عامل تعیینکننده قیمت پلیمرها است. جهش عظیم ظرفیت در چین باعث شده تا در زمان رکود، خطر اشباع و دامپینگ وجود داشته باشد. این در حالی است که وجود هرگونه اختلال جهانی مانند تعمیرات دورهای یا توفانهای خلیج آمریکا به سرعت مازاد را جذب کرده و باعث جهشهای قیمتی شدید خواهد شد در نتیجه پایداری تولید و ریسکهای خارجی، نقشی محوری در نوسانات قیمت دارند.
چین در سالهای اخیر بهعنوان بزرگترین مصرفکننده و یکی از بزرگترین تولیدکنندگان پلیمر جهان، ظرفیت تولید PP و PE خود را به مقدار قابل توجهی افزایش داده است. این جهش عظیم در ظرفیت، بازار جهانی را با یک شمشیر دولبه مواجه کرده است.
از یک سو، خطر اشباع و دامپینگ وجود دارد که با مازاد عرضه ناشی از فعالیت مجتمعهای جدید در مواقع ضعف تقاضا ممکن است منجر به افزایش فشار صادراتی چین شود به همین دلیل تولیدکنندگان چینی برای حفظ نقدینگی، ناچار به ارائه قیمتهای رقابتی در بازارهای منطقهای و جهانی خواهند بود و این موضوع باعث تعدیل قیمتهای جهانی میشود.
از سوی دیگر، حساسیت شدید به اختلال وجود دارد؛ زیرا همین ظرفیت گسترده تا حد زیادی به پایداری تولید وابسته است. پس چنانچه یک اختلال عمده مانند تعمیرات غیرمنتظره در خاورمیانه یا توفان در آمریکا رخ دهد و ظرفیت جهانی را حتی به میزان اندک کاهش دهد در نتیجه آن، مازاد عرضه چین به سرعت جذب شده و بازار بلافاصله معکوس و با جهش قیمتی شدید روبهرو میشود.
برنامهریزی تولیدکنندگان پلیمر برای خریداران بسیار مهم است. تعمیرات دورهای یا تعطیلیهای برنامهریزیشده اوتیجهای پتروشیمی برای نگهداری تجهیزات، بخش مهم این صنعت است. هماهنگی یا تأخیر در این تعمیرات باعث به وجود آمدن کمبودهای موقتی در گریدهای خاص و بالا رفتن قیمت آنها میشود.
همچنین ریسکهای اقلیمی مانند فصل توفان در خلیج آمریکا که منطقهای حیاتی برای تولید خوراک اتان و الفین است، همیشه یک ریسک برای این صنعت به شمار میآید؛ زیرا وقوع یک توفان بزرگ میتواند زیرساختهای تولید و حملونقل را برای هفتهها مختل کرده و شوک بزرگی به عرضه جهانی وارد کند.
در سالهای اخیر هزینه کرایه حملونقل از ک هزینه جانبی به یک محرک عمده در قیمت تمامشده پلیمر تبدیل شده که ناشی از اختلالات زنجیره تامین و افزایش کرایه کشتی باشد.
اختلالات ژئوپلیتیکی در مسیرهای تجاری کلیدی مانند مسیر دریای سرخ و کانال سوئز در سالهای 2024 و 2025 باعث شده تا زنجیره تامین جهانی به هم بریزد. انحراف کشتیها از این مسیر و طولانی شدن مسیر رفتوآمد از طریق دماغه امید نیک، سبب شده تا نرخ کرایه حمل کانتینرها به مقدار زیادی افزایش یابد. این افزایش نرخ فریت (SCFI) به طور مستقیم بر قیمت تمامشده پلیمر وارداتی تاثیر داشته است. برای خریداران در اروپا، مدیترانه و آمریکا، این عامل مستقل از قیمت نفت بوده و منجر به گرانی محصول نهایی شده است.
صنایع کشتیرانی نیز اغلب در فصل اوج تقاضا بهخصوص در آستانه نیمه دوم سال، نسبت به اعمال افزایش کلی نرخ اقدام میکنند. این جهشهای برنامهریزیشده در کرایهها، نوسانات دورهای و شوکهای غیرمادی را به قیمت تمامشده پلیمر تحمیل میکند؛ ازاینرو خریداران برای حفظ حاشیه سود خود، باید این نوسانات را بهعنوان یک متغیر کلیدی قیمتگذاری در نظر بگیرند.
سیاستهای کلان اقتصادی و تجاری، آخرین لایه از معمای تعیین قیمت پلیمرها است. قیمت جهانی پلیمرها بهصورت عمده با دلار آمریکا قیمتگذاری میشود به همین دلیل نوسانات ارزش دلار بر قدرت خرید بینالمللی تأثیر میگذارد.
ضعف نسبی دلار در نیمه اول 2025، افزایش تقاضا برای دارندگان ارزهای قویتر را به همراه داشت که در نتیجه آن قیمت دلاری کالاها و مواد اولیه پلاستیکی نیز افزایش یافت (بهخصوص برای دارندگان ارزهای ضعیفتر). همچنین تقویت دلار میتواند قیمتها را برای خریداران تضعیفشده، به شدت گران کرده و باعث رکود تقاضا در بازار شود.
علاوه بر این اقدامات حفاظتی مانند وضع تعرفهها، تحریمهای تجاری و تحقیقات ضددامپینگ، جریان آزاد و بهینه تجارت پلیمر را مختل خواهند کرد. برای مثال با افزایش تنشهای تجاری میان آمریکا و چین در اثر وضع تعرفهها بر محصولات شیمیایی سبب خواهد شد تا تولیدات چین که امکان ورود به بازار آمریکا را ندارند به بازارهای دیگر سرازیر شده و موجب دامپینگ و کاهش قیمت مقطعی شوند در همین حین بازار وارداتی آمریکا با کمبود و افزایش قیمت این اقلام مواجه خواهد شد. این سیاستها، یک اثر موجی در مناطق مختلف ایجاد کرده و پایداری قیمت را از بین خواهند برد.
تقاضای واقعی بازار، عامل نهایی و مهمترین عامل کوتاهمدت در جهشهای قیمت مواد اولیه پلاستیک است. در بازار پلیمرها که تحتتأثیر چرخههای فصلی تقاضا قرار دارد، صنایع پاییندستی مانند بستهبندی مواد غذایی، کالاهای مصرفی و صنعت ساختمان، اغلب در فصلهای معینی مانند نیمه دوم سال در آستانه تعطیلات و سال نو میلادی به فصل اوج میرسند.
در اثر این افزایش تقاضای فصلی، پدیده قدرتمندی به نام بازسازی موجودی تقویت میشود و در نتیجه آن خریداران عمده برای اطمینان از تامین مواد مورد نیاز خود در ماههای اوج، شروع به سفارشگذاری پیشدستانه و پر کردن انبارهای خود میکنند. این هجوم همزمان تقاضا به بازار حتی درصورتیکه قیمت نفت ثابت باشد میتواند باعث جهشهای مقطعی و شدید قیمت پلیمر شود.
در بازار پلیمرها نمیتوان فقط با پیگیری قیمت نفت به موفقیت رسید؛ زیرا افزایش قیمتهای مواد اولیه پلاستیک ناشی از عوامل چند وجهی است که شامل گسست قیمت نفت از نفتا و اتان، فشار مازاد ظرفیت چین، ریسکهای لجستیکی مانند اختلالات دریای سرخ و چرخههای تقاضای فصلی میشود. پس علاوه بر قیمت نفت خام باید هزینه خوراک و حاشیه سود تولید الفین را هم در نظر گرفت.
برای مدیریت این نوسانات و طراحی یک استراتژی مقاوم و موفق در برابر شوکها باید رویکردی آگاهانه داشته باشید. رویکردی که شامل تنوعبخشی به منابع تأمین اعم از منابع مبتنی بر اتان و نفتا، زمانبندی هوشمندانه خرید و استفاده از ابزارهای انعطافپذیر قرارداد است. همچنین پایش مستمر متغیرهای حیاتی مانند نفتا، سنجش سود آسیا، شاخص کرایه کانتینر (SCFI/WCI) و وضعیت اوتیجها در مناطق کلیدی نیز بر حاشه سوددهی شما تأثیر خواهند داشت و باید به آنها توجه شود.
به یاد داشته باشید که فقط با درک تعامل پیچیده بین خوراک، عرضه، لجستیک و تقاضا میتوان یک استراتژی خرید مستحکم و آگاهانه طراحی کرد که تضمینکننده بقای کسبوکار را در برابر شوکهای ناگهانی باشد.
افزایش قیمت پلیمرها نتیجهی مجموعهای از عوامل جهانی از جمله تغییر هزینه خوراک (نفتا و اتان)، محدودیت عرضه، نوسانات نفت، هزینه حملونقل و سیاستهای پولی است، نه صرفاً قیمت نفت.
گرچه نفت خام شاخص کلیدی بازار انرژی است، اما قیمت پلیمرها بیشتر از هزینه واقعی خوراک پتروشیمی (نفتا یا اتان) و حاشیه سود تولیدکنندگان تأثیر میپذیرد؛ بنابراین همیشه همسو با نفت حرکت نمیکنند.
در آسیا و اروپا تولیدکنندگان از نفتا استفاده میکنند، در حالی که در آمریکای شمالی از اتان بهره میبرند. تفاوت در هزینه و دسترسی این خوراکها موجب شکاف قیمتی بین مناطق و تفاوت در نرخ نهایی پلیمرها میشود.
افزایش ظرفیت تولید چین مانند شمشیر دو لبه عمل میکند: در زمان رکود موجب مازاد عرضه و افت قیمت میشود، اما در شرایط اختلال عرضه جهانی باعث جهش سریع قیمتها در بازارهای جهانی خواهد شد.
اختلالات مسیرهایی مانند دریای سرخ و کانال سوئز و همچنین افزایش نرخ فریت و GRI، هزینه حملونقل پلیمر را بالا برده و بهطور مستقیم قیمت تمامشده وارد کنندگان و خریداران را افزایش میدهد.
چون پلیمرها به دلار قیمتگذاری میشوند، تغییرات ارزش دلار، تعرفههای تجاری، تحریمها و اقدامات ضد دامپینگ میتوانند تعادل عرضه و تقاضا را در مناطق مختلف بر هم بزنند و موجب نوسان شدید قیمت شوند.
صنایع پاییندستی مانند بستهبندی و کالاهای مصرفی در نیمه دوم سال (پیش از تعطیلات و سال نو میلادی) تقاضای بالایی دارند که با بازسازی موجودی انبارها همراه است و موجب جهشهای فصلی قیمت میشود.
با پایش مداوم شاخصهایی مانند قیمت نفتا و اتان، شاخص کرایه کانتینر (SCFI/WCI)، وضعیت اوتیجهای پتروشیمی و تنوعبخشی به منابع تأمین، میتوان استراتژی خرید مقاوم و هوشمندانهای در برابر شوکهای بازار ایجاد کرد.
