آیا پلاستیکهای زیستتخریبپذیر واقعاً تجزیه میشوند؟ آیا پلاستیکهای زیستتخریبپذیر همانطور که تولیدکنندگان آنها ادعا میکنند در طبیعت تجزیه میشوند و به پایان آلودگی پلاستیکی کره زمین کمک میکنند؟ بحران آلودگی پلاستیکی که صدها سال در محیط باقی میمانند. حجم عظیم پلاستیکهای رها شده در طبیعت بهخصوص در اقیانوسها، سلامت اکوسیستمها و انسانها را به شدت تهدید میکند برای همین باید چارهای برای اندیشیده شود.
پلاستیکهای زیستتخریبپذیر از نوآوریهایی هستند که برای مقابله با خطر پلاستیکها تولید شدهاند. این کیسهها بهعنوان یک جایگزین عالی برای پلاستیکهای معمولی و قدیمی راهکاری امیدبخش برای کاهش اثرات مخرب زیستمحیطی پلاستیکها هستند.
هدف اصلی از تولید و استفاده از این پلاستیکها، کاهش حجم زبالههای جامد و کمک به حفظ سلامت محیطزیست از طریق سرعت بخشیدن به فرایند تجزیه پلاستیکها است. در ظاهر، این یک معامله بردبرد به نظر میرسد؛ اما آیا واقعا این راهحل، آن قدری که برایش تبلیغ شده، بینقص است؟ با ما همراه شوید تا حقیقت این ماجرا را کشف کنیم.
پلاستیکهای زیستتخریبپذیر به مواد پلاستیکی گفته میشود که در شرایط محیطی خاص و با واسطه میکروارگانیسمهایی مانند باکتریها، قارچها و جلبکها به طور کامل به ترکیبات طبیعی و بیضرر مانند آب، دیاکسید کربن، متان و زیستتوده تجزیه میشوند.
برای شروع فرایند تجزیه این پلاستیکها به آنزیمهای میکروبی نیاز است تا زنجیرههای پلیمری طولانی را به قطعات کوچکتر تقسیم کنند. تفاوت اصلی پلاستیک زیست تخریبپذیر با پلاستیکهای معمولی در وجود پیوندهای شیمیایی ضعیفتر و ساختار مولکولی متفاوت آن است که تجزیه سریع و تبدیل به مواد طبیعی را امکانپذیر میکند.
تجزیه پلاستیک زیست تخریبپذیر باید در مدت زمان معقول و استانداردی اتفاق بیفتد و محصول نهایی که از چرخه تجزیه خارج میشود، هیچ اثر سمی بر محیطزیست نداشته باشد. استانداردهای بینالمللی مانند EN 13432 و ASTM D6400 مشخص میکنند که این مواد باید در یک مرکز کمپوست صنعتی و در یک بازه زمانی معین معمولا 90 روز، حداقل تا 90 درصد تجزیه شوند.
از جمله رایجترین انواع پلاستیکهای زیستتخریبپذیر میتوان به پلیلاکتیک اسید (PLA) اشاره کرد که به طور گستردهای در بستهبندیها و ظروف یکبار مصرف مورد استفاده قرار میگیرد. این پلیمر اغلب از منابع تجدیدپذیر مانند نشاسته ذرت، کاساوا یا نیشکر به دست میآید. پلیهیدروکسی آلکانوآتها (PHA) نیز که وسط باکتریها در شرایط کمبود مواد مغذی ساخته میشوند از دیگر مواد اولیه در تولید این پلاستیکها هستند که توانایی بالاتر در تجزیه شدن در محیطهای طبیعی دارند. نوع دیگری از این مواد، پلاستیکهای مبتنی بر نشاسته یا استارچبلند هستند که بهعنوان یک جایگزین ارزانتر در فرایند تولید پلاستیکهای زیست تخریبپذیر مورد استفاده قرار میگیرند.
هر کدام از این مواد برای تجزیه شدن باد در شرایط محیطی خاصی قرار بگیرند که شامل سطح مشخصی از گرما (دما)، میزان کافی از رطوبت، دسترسی به اکسیژن و حضور فعال میکروارگانیسمها میشود.
بله، تجزیه میشوند؛ اما بهشرطی که در شرایط محیطی خاص قرار بگیرند. این پلاستیکها در هر محیطی و به سادگی تجزیه نمیشوند. بیشتر پلاستیکهای زیستتخریبپذیر که در بازار وجود دارند بهویژه PLA، برای تجزیه کامل و موثر به شرایط بهینهشده کمپوست صنعتی نیاز دارند. این شرایط شامل حفظ دمای بالا بین 55 تا 60 درجه سانتیگراد یا بالاتر و رطوبت کنترلشده است که به فعالیت سریع و گسترده میکروارگانیسمها کمک میکند.
زمانی که این پلاستیکها در محیطهای معمولی و غیرکنترلشده مانند محلهای دفن زباله قرار بگیرند، فرایند تجزیه به شدت کُند و ناقص پیش خواهد رفت. محلهای دفن زباله محیطهایی کماکسیژن و نسبتاً سرد هستند و شرایطی لازم برای رشد و فعالیت میکروارگانیسمهای تجزیهکننده این مواد را ندارند. در چنین محیطهای فاقد اکسیژن، تجزیه PLA یا پلاستیکهای مبتنی بر نشاسته دهها تا صدها سال طول خواهد کشید و در نتیجه این وضعیت گازهای گلخانهای مانند متان تولید خواهد شد.
در محیطهای آبی مانند رودخانهها یا اقیانوسها، وضعیت بدتر هم میشود. اکثر پلاستیکهای زیستتخریبپذیر در آبهای سرد و عمیق به دلیل فقدان دما و عدم شرایط میکروبی لازم به همان اندازه پلاستیکهای معمولی پایدار باقی میمانند. طبق گزارشهای سازمانهای محیطزیستی، بسیاری از این مواد تجزیه نمیشوند، بلکه فقط به قطعات کوچکتر قابل مشاهده تبدیل شده و در نهایت به میکروپلاستیکهای خطرناک تبدیل میشوند و برای محیطزیست خطرناک میشوند.
بهطورکلی پلاستیکهای زیست تخریبپذیر در محیطهایی که فاقد استانداردهای صنعتی کمپوست هستند به طور کامل تجزیه نمیشوند و تجزیه آنهاغ سالهای زیادی طول خواهد کشید و مانند یک منبع آلودگی محیطی عمل میکنند.
یکی از بزرگترین چالشهای پلاستیکهای زیست تخریبپذیر، وابستگی شدید این پلاستیکها به زیرساختهای تخصصی کمپوست است. متأسفانه در حال حاضر سیستمهای جمعآوری و پردازش پسماند برای جداسازی و کمپوست صنعتی این مواد در بسیاری از نقاط دنیا هنوز توسعه نیافته است و بخش عمدهای از پلاستیکهای زیستتخریبپذیر خریداری شده توسط مصرفکنندگان در نهایت راهی محلهای دفن زباله یا طبیعت میشوند و به هدف زیستمحیطی خود نمیرسند.
چالش دیگر، مسئله آلودگیهای زیستمحیطی پنهان ناشی از فرآوردههای فرعی ناشی از تجزیه این پلاستیکها است. حتی اگر یک پلاستیک زیستتخریبپذیر در طبیعت به مرور زمان تجزیه شود، فرایند تجزیه آن بسیار طولانی است و در مراحل اولیه تجزیه به میکروپلاستیکهای ریز تبدیل میشود. این ذرات میکروسکوپی خطرناک هستند و میتوانند وارد زنجیره غذایی شوند و سلامت موجودات زنده از جمله انسان را به خطر بیندازند. پس تجزیه ناقص این پلاستیکها نه تنها مشکل را حل نمیکند؛ بلکه فقط آن را به شکلی نامرئی تغییر میدهد.
زمان تجزیه واقعی این مواد در محیطهای طبیعی و خارج از شرایط مناسب بسیار طولانیتر از ادعاهای تبلیغاتی تولیدکنندگان آنها است و ممکن است دههها به طول بینجامد. این تأخیر زمانی فرصت کافی برای ایجاد آلودگیهای زیستمحیطی طولانیمدت را به وجود میآورد.
یکی دیگر از مشکلات فنی جدی در صنعت بازیافت، اختلاط تصادفی یا عمدی پلاستیکهای زیستتخریبپذیر با پلاستیکهای معمولی مانند PET یا HDPE است. در صورت ورود PLA یا سایر پلاستیکهای مشابه به جریان بازیافت باتوجهبه این که این مواد در نقطه ذوب و خواص شیمیایی با هم تفاوت دارند، کیفیت محصول بازیافتی را به شدت کاهش داده و آن را آلوده خواهند کرد.این موضوع باعث شده تا بسیاری از بازیافتکنندگان، این پلاستیکها بهعنوان آلاینده میشناسند و در فرایند بازیافت رد میکنند.
این چالشها ثابت میکنند که تغییر نوع پلاستیک، راهکار جامع و بینقص برای مبارزه با آلودگی پلاستیکی نیست. مصرفکنندگان و سیاستگذاران این صنعت باید به درستی از شرایط مورد نیاز برای تجزیه آگاه باشند و در زیرساختهای مدیریت پسماند سرمایهگذاری کنند تا بتوان مشکل را به طور بهینه و کامل ریشهکن کرد.
برای مقابله موثر با بحران آلودگی پلاستیکی به راهکارهای جامعتری نیاز است که فراتر از جایگزینی پلاستیکهای معمولی با انواع زیستتخریبپذیر باشد. متخصصان محیطزیست بر سلسله مراتب مدیریت پسماند تأکید میکنند. در این سلسله مراتب، اولویت اصلی باید کاهش مصرف کلی پلاستیکها و استفاده از ابزارهای جایگزینه غیر پلاستیکی باشد. تشویق مردم و کسبوکارها به استفاده از جایگزینهای چندبار مصرف مانند کیسههای پارچهای، ظروف شیشهای و بطریهای فلزی میتواند راهکاری مؤثر باشد.
همچنین بهبود تکنولوژی و زیرساختهای بازیافت پلاستیکهای معمولی مانند PET و HDPE نیز میتواند تاثیرات مثبتی داشته باشد. علاوه بر آن تفکیک زباله در مبدا و استفاده از کیسه زباله فله و کیلویی منجر به کاهش تولید مواد جدید شده و بخش بزرگی از پلاستیکهای موجود را به چرخه تولید باز میگرداند. همچنین باید زیرساختهای کمپوست صنعتی برای آن دسته از پلاستیکهایی که واقعاً قابل کمپوست هستند را گسترش داد تا ادعای تجزیهپذیری آنها در عمل نیز محقق شود و از ورود آنها به جریان بازیافت معمولی جلوگیری شود.
استفاده از نوآوریهای حقیقی در تولید مواد کاملاً تجزیهشونده در محیط طبیعی نیز باید حمایت شود تا بتوان پلاستیکهایی که تولید کرد که بدون نیاز به شرایط دمایی و رطوبتی سخت بهراحتی تجزیه شوند و به طور بیضرر به چرخه طبیعت بازگردند.
اعمال قوانین و استانداردهای شفافتر در مورد برچسبگذاری نیز اهمیت دارد. سازمانهای نظارتی باید مطمئن شوند که از برچسبهایی مانند زیستتخریبپذیر یا قابل کمپوست فقط در صورتی استفاده شود که محصول واقعاً استانداردهای لازم برای کمپوست خانگی یا آب دریا را داشته باشد.
برخی شرکتها که برای کاهش اثرات زیستمحیطی، محصولات پلاستیکی باکیفیت و کمآسیب را تولید میکنند کاربری مؤثری دارند. نخل پلاست با تولید محصولات مختلفی مثل کیسههای پلاستیکی و نایلون ضخیم (عمده) کیفیت که مطابق با استانداردهای تولیدی دقیق و تمرکز بر کاربری ایمن و موثر موفق شده تا نیازهای مصرفکنندگان را با کمترین آسیب به محیطزیست برطرف کند.
کیفیت بالای محصولاتی مانند کیسههای خرید فروشگاهی و کیسههای فریزر تولیدی شرکت نخل پلاست باعث شده تا دوام بیشتری داشته باشند. این دوام و مقاومت زیاد، نیاز مشتری به خرید مکرر و مصرف دوباره را کاهش میدهد. در واقع تولید بر محصولاتی که دیرتر پاره یا خراب میشوند بهصورت غیرمستقیم منجر به کاهش میزان پلاستیک جدید ورودی به محیطزیست خواهد شد.
نخل پلاست به جای سرمایهگذاری روی فناوریهای تجزیهپذیری مبهم و پردردسر بر ارتقاء کیفیت و کاربری صحیح محصولاتش تمرکز دارد و بر این باور است که بهترین پلاستیک، پلاستیکی است که برای مدتزمان طولانیتر استفاده شده یا به درستی بازیافت شود.
پلاستیکهای زیستتخریبپذیر، علیرغم شعارهای بزرگ تبلیغاتی که دارند یک راهحل کامل و جادویی برای بحران آلودگی پلاستیک نیستند؛ زیرا این مواد تحت شرایط خاص مانند کمپوست صنعتی با دمای بالا به طور کامل قابل تجزیه هستند و در شرایط طبیعی و محیطزیست فرایند تجزیه بسیار طولانی و اغلب مضر خواهند داشت.
پلاستیکهای زیست تخریبپذیر در محیطهایی مانند محلهای دفن زباله، خاکهای معمولی و آبهای آزاد، تقریباً به اندازه پلاستیکهای سنتی پایدار هستند و در اثر تجزیه ناقص و زمانبر آنها، میکروپلاستیکهای خطرناکی تولید میشوند که سلامت انسان و محیطزیست را به خطر میاندازند.
برای کاهش آلودگی پلاستیکی، جامعه جهانی و کسبوکارها باید یک رویکرد جامعنگر در پیش بگیرند که بر اولویتهای واقعی زیستمحیطی تمرکز داشته باشد. این رویکرد باید شامل اولویت دادن به کاهش مصرف پلاستیکها و استفاده مجدد از آنها باشد تا به این وسیله بتوان از تولید پسماند جدید جلوگیری کرد.
پلاستیک زیستتخریبپذیر نوعی پلاستیک است که در شرایط محیطی خاص و با کمک میکروارگانیسمها به ترکیبات طبیعی مانند آب، دیاکسید کربن و زیستتوده تجزیه میشود. تفاوت اصلی آن با پلاستیکهای سنتی در پیوندهای شیمیایی ضعیفتر و ساختار مولکولی متفاوت است که امکان تجزیه سریعتر را فراهم میکند.
نه همیشه. این پلاستیکها برای تجزیه کامل نیاز به شرایط کمپوست صنعتی شامل دمای بالا، رطوبت کنترلشده و فعالیت میکروارگانیسمهای خاص دارند. در محیطهای طبیعی مانند خاک، محلهای دفن زباله یا آبهای آزاد، تجزیه آنها بسیار کند است و ممکن است به میکروپلاستیکهای خطرناک تبدیل شوند.
رایجترین انواع شامل PLA (پلیلاکتیک اسید)، PHA (پلیهیدروکسی آلکانوآتها) و پلاستیکهای مبتنی بر نشاسته هستند. PLA معمولاً از منابع تجدیدپذیر مانند ذرت یا نیشکر تولید میشود و PHA توسط باکتریها ساخته میشود و توانایی تجزیه بهتری در محیط طبیعی دارد.
بزرگترین چالش، نیاز شدید این پلاستیکها به زیرساختهای تخصصی کمپوست صنعتی است. در نبود این سیستمها، بخش زیادی از پلاستیکها به محل دفن زباله یا طبیعت میروند و تجزیه ناقص آنها باعث ایجاد میکروپلاستیک و انتشار گازهای گلخانهای میشود.
خیر. اختلاط این پلاستیکها با پلاستیکهای معمولی مانند PET یا HDPE کیفیت محصول بازیافتی را کاهش داده و اغلب به عنوان آلاینده رد میشوند. بنابراین بازیافت این مواد نیازمند جداسازی دقیق است.
تنها جایگزینی پلاستیکهای معمولی با زیستتخریبپذیر کافی نیست. بدون زیرساختهای کمپوست صنعتی و مدیریت صحیح پسماند، این پلاستیکها نیز مانند پلاستیک سنتی باقی میمانند و به کاهش واقعی آلودگی کمک نمیکنند.
کاهش مصرف پلاستیک، استفاده از محصولات چند بار مصرف، بازیافت مؤثر پلاستیکهای سنتی و توسعه زیرساختهای کمپوست صنعتی برای پلاستیکهای تجزیهپذیر راهکارهای اصلی هستند. مصرف آگاهانه و مدیریت صحیح پسماند اهمیت بیشتری نسبت به صرفاً جایگزینی پلاستیک دارد.
در محیطهای غیرکنترلشده، تجزیه این پلاستیکها ممکن است دهها تا صدها سال طول بکشد و در این فرآیند میکروپلاستیکهای خطرناک تولید کند. این بدان معناست که بدون شرایط صنعتی، پلاستیکهای زیستتخریبپذیر به اندازه پلاستیکهای معمولی پایدار باقی میمانند.
