پلاستیکها، دستسازهای پرکاربرد قرن بیستم هستند که به دلیل سبک بودن، انعطافپذیری بالا و قیمت ارزان بهعنوان مهمترین و پرکاربردترین مصالح در صنایع مختلف شناخته میشوند. خوب این داستان شیرین و مفید، یک روی تلخ هم دارد، استفاده بیرویه از پلاستیکهای معمولی که عمدتاً از سوختهای فسیلی مانند نفت خام تولید میشوند به یک معظل جهانی تبدیل شده که سلامت محیط زیست را تهدید میکند.
انباشت کیسه زباله فله و کیلویی پلاستیکی در طبیعت، انتشار گازهای گلخانهای و آسیبرساندن به اکوسیستمها، ضرورت یافتن جایگزینهای پایدارتر از پلاستیک معمولی را نشان میدهد. پلاستیک زیست تخریب پذیر از راهکارهایی است که برای حفاظت از محیطزیست و جایگزین پلاستیک معمولی معرفی شده است.
اما آیا این پلاستیکهای نوین، واقعاً همان کلید حل این معمای پیچیده هستند؟ آیا میتوانند جایگزین مناسبی برای جلوگیری از آلودگی پلاستیکی باشند؟ با ما همراه شوید تا به پاسخ سؤالهایی که در ذهن دارید، برسید.
پلاستیکهای معمولی، مواد مصنوعی و متشکل از زنجیرههای بلند مولکولی به نام پلیمر هستند. این پلیمرها، عمدتاً از منابع فسیلی مانند نفت خام، گاز طبیعی و زغالسنگ استخراج میشوند. ساختار مولکولی پلاستیک معمولی به گونهای است که در برابر فرایندهای طبیعی تجزیه، مقاومت بالایی دارند؛ از این رو صدها سال و حتی بیشتر در محیط زیست باقی میمانند.
برای مثال یک بطری پلاستیکی آب که از پلی اتیلن ترفتالات (PET) ساخته شده را در نظر بگیرید. این بطری برای تجزیهشدن در طبیعت به یک بازه زمانی طولانی 450 تا 1000 سال نیاز دارد؛ اما تجزیه یک کیسه پلاستیکی معمولی از جنس پلیاتیلن در طبیعت حدود 20 سال به طول میانجامد.
تفاوت پلاستیکها در ساختار مولکولی آنها است و این تفاوت تعیینکننده مدتزمان تجزیه آنها است. پلاستیکهای معمولی به دلیل ماندگاری و مقاومت بالایی که در برابر تجزیه دارند به یکی از بزرگترین معضلات زیستمحیطی تبدیل شدهاند؛ زیرا انباشت آن در محیطزیست منجر به آلودگی خاک، آبوهوا میشود و حیات گیاهان و جانوران را به خطر میاندازد.
اما یکی از راهکارهای کاهش اثرات مخرب پلاستیکهای معمولی، بازیافت پلاستیک است. در فرایند بازیافت پلاستیک، پلاستیکهای استفاده شده جمعآوری میشوند و پس از پردازش، محصولات جدیدی از آنها ساخته میشود.
پلاستیک زیست تخریب پذیر، نوعی پلیمر خاص است که بهصورت طبیعی یا مصنوعی ساخته میشود. این نوع پلاستیک برخلاف پلاستیک معمولی و در شرایط محیطی مناسب توسط میکروارگانیسمها تجزیه میشود. پلاستیک زیست تخریب پذیر در اثر تجزیه باکتریایی به فرآوردههای فرعی مانند گاز نیتروژن، کربندیاکسید، نمکهای معدنی، آب و زیستتوده تبدیل میشود.
مواد اولیهای که در ساخت این پلاستیکها، عمدتاً از منابع تجدیدپذیر مانند نشاسته ذرت، نیشکر، سلولز یا روغنهای گیاهی استخراج میشوند. برای مثال پلیلاکتیک اسید (PLA) از نشاسته ذرت تولید شده و از جمله رایجترین انواع پلاستیک زیستتخریبپذیر است.
سرعت تجزیه این نوع پلاستیکها، متناسب با نوع ماده اولیه که در ساخت آنها استفاده شده و شرایط محیطی (دما، رطوبت، وجود میکروارگانیسمها) و ضخامت پلاستیک، متفاوت است. بهطورکلی فرایند تجزیه یک کیسه پلاستیکی زیستتخریبپذیر در شرایط کمپوست صنعتی حدود 3 الی 6 ماه زمان میبرد درحالیکه تجزیه همین کیسه در شرایط محیطی معمولی، 1 الی 2 سال طول خواهید کشد.
باتوجهبه افزایش نگرانیها در مورد آلودگی پلاستیکی، استفاده از پلاستیکهای زیستتخریبپذیر بهعنوان جایگزینی پایدار برای پلاستیکهای معمولی، راهکاری مؤثر و کارآمد خواهد بود.
جدول ارائه شده، تفاوتهای اساسی بین پلاستیک زیست تخریب پذیر و پلاستیک معمولی را از نظر ماندگاری، شرایط تجزیه و امکان بازیافت پلاستیک نشان میدهد. پلاستیکهای زیست تخریب پذیر، با قابلیت تجزیه در شرایط محیطی مناسب، گزینهای پایدارتر نسبت به پلاستیکهای معمولی با ماندگاری بسیار بالا هستند. برای همین انتخاب نوع مناسب پلاستیک باتوجهبه شرایط استفاده و ملاحظات زیستمحیطی، الزامی است.
| ویژگیها | پلاستیک زیست تخریب پذیر | پلاستیک معمولی |
|---|---|---|
| ماندگاری | متغیر (چند ماه تا چند سال) | بسیار بالا (صدها سال) |
| شرایط تجزیه | قابلتجزیه در شرایط کمپوست صنعتی یا خانگی | نیازمند شرایط خاص (دمای بالا، نور UV) |
|
امکان بازیافت |
برخی انواع قابل کمپوست یا بازیافت هستند |
محدود (برخی از انواع این پلاستیکها قابلیت بازیافت دارند.) |
پلاستیکها بهعنوان یکی از پرکاربردترین مواد در زندگی مدرن، تأثیرات زیستمحیطی گستردهای دارند. از آلودگی خاک و آب گرفته تا انتشار گازهای گلخانهای، این مواد سلامت محیطزیست را با چالشهای جدی مواجه میکنند. در ادامه برای این که بتوان به حفظ سلامت محیطزیست کمک کرد، تأثیرات پلاستیک معمولی را با پلاستیک زیست تخریب پذیر، مقایسه میکنیم.
پلاستیک زیست تخریب پذیر و پلاستیک معمولی هر دو مزایا و معایب خاص خود را دارند و برای انتخاب یکی از آنها باید به نوع کاربرد، شرایط محیطی و ملاحظات اقتصادی توجه کرد؛ اما همچنان پیشنهاد ما این است که توسعه و استفاده از پلاستیکهای زیست تخریب پذیر میتواند گامی مهم در جهت کاهش آلودگی پلاستیکی و حفظ محیطزیست باشد.
|
نوع پلاستیک |
مزایا |
معایب |
|
پلاستیک زیست تخریب پذیر |
آلودگی زیستمحیطی کمتر، استفاده از منابع تجدیدپذیر، ردپای کربنی کمتر |
قیمت بالاتر، دوام کمتر در برخی موارد، نیاز به شرایط خاص برای تجزیه |
|
پلاستیک معمولی |
دوام بالا، قیمت مناسب، کاربردهای متنوع |
آلودگی زیستمحیطی بالا، ماندگاری طولانی، وابستگی به سوختهای فسیلی |
آینده پلاستیک زیست تخریب پذیر باتوجهبه افزایش روزافزون آگاهیهای زیستمحیطی و روند روبهرشد تقاضای جهانی برای محصولات پایدار، بسیار امیدوارکننده است. در سالهای اخیر نیز رشد چشمگیر سرمایهگذاریها در تحقیق و توسعه این حوزه را داشتهایم. طبق گزارش انجمن صنایع پلاستیک زیستی اروپا، ظرفیت تولید پلاستیکهای زیستی در سال 2023 نسبت به سال 2022 حدود 15 درصد افزایش داشته است.
بنابراین با پیشرفتهای علمی و بهرهگیری از فناوری نوین، انتظار میرود که در آیندهای نزدیک، پلاستیکهای زیست تخریب پذیر با قیمت مناسبتر، دوام بالاتر و قابلیت تجزیه در شرایط متنوع و با سرعت بیشتر ه بازار عرضه شوند.
همچنین با تدوین و اجرای استانداردهای بینالمللی برای پلاستیکهای زیست تخریب پذیر میتوان اعتماد به شفافسازی بازار، افزایش اعتماد مصرفکنندگان و جلوگیری از ادعاهای نادرست کمک کرد.
در این مقاله ضمن معرفی پلاستیک معمولی و پلاستیک زیست تخریب پذیر، تفاوت پلاستیکها را نیز بررسی کردیم. پلاستیکهای زیست تخریب پذیر نخل پلاست با وجود همه مزایایی که برای محیطزیست دارد، هنوز هم در ابتدای مسیر توسعه خود قرار دارد. قیمتهای بالا آن گاهی تا دوبرابر پلاستیکهای معمولی میرسد و همچنین برای برخی از کاربردها، محدودیتهای فنی دارد و همین موضوع باعث شدت تا تا در ابتدای مسیر با چالشهایی دستوپنجه نرم کند.
اما خوشبختانه با پیشرفتهای فناوری مانند استفاده از نانوکامپوزیتها برای افزایش دوام و افزایش آگاهی عمومی در این زمینه باعث رشد 20 درصدی تقاضا برای محصولات بستهبندی از جنس پلاستیک زیست تخریب پذیر شده و زمینه را برای گسترش این صنعت فراهم کرده است.
البته برای حل بحران آلودگی پلاستیکی تنها تکیه بر پلاستیک زیست تخریب پذیر کافی نیست. کاهش مصرف پلاستیک معمولی، افزایش نرخ بازیافت پلاستیک که در حال حاضر در بسیاری از کشورها زیر 10 درصد است و مدیریت صحیح پسماندها از مهمترین و تأثیرگذارترین اقدامات برای حفظ سلامت محیطزیست هستند.
پلاستیک معمولی از مواد نفتی ساخته میشود و دارای ساختار مولکولی بسیار پایداری است که در برابر تجزیه طبیعی مقاومت میکند. به همین دلیل ممکن است صدها سال در محیط باقی بماند.
این نوع پلاستیک از مواد طبیعی یا تجدیدپذیر ساخته میشود و در شرایط مناسب مانند وجود رطوبت، دمای بالا و میکروارگانیسمها، به مواد بیضرر تجزیه میشود.
خیر، برخی از آنها تنها در کمپوست صنعتی و شرایط کنترلشده تجزیه میشوند و در طبیعت ممکن است مدت بیشتری باقی بمانند.
پلاستیکهای معمولی باعث آلودگی طولانیمدت و ورود میکروپلاستیکها به زنجیره غذایی میشوند، در حالی که پلاستیکهای زیستتخریبپذیر اثرات محیطی بسیار کمتری دارند.
در بسیاری از موارد بله، اما بستگی به شرایط استفاده، نوع محصول و امکان فراهم بودن زیرساختهای تجزیه یا بازیافت دارد.
در شرایط کمپوست صنعتی بین ۳ تا ۶ ماه، و در طبیعت معمولاً بین ۱ تا ۲ سال، بسته به نوع ماده اولیه و شرایط محیطی.
برخی از آنها قابل کمپوست شدن هستند، اما معمولاً باید از زبالههای پلاستیکی معمولی جدا نگه داشته شوند تا فرآیند بازیافت یا تجزیه به درستی انجام شود.
معمولاً گرانتر از پلاستیک معمولی است، اما با افزایش تولید و پیشرفت فناوری، قیمت آنها در حال کاهش است.
بله، اما بسته به نوع ماده و شرایط نگهداری، برای برخی محصولات مناسبتر از سایرین است.
خیر، در کنار آن باید مصرف کلی پلاستیک کاهش یابد، بازیافت افزایش پیدا کند و مدیریت صحیح پسماند انجام شود.
